حذف کارت سوخت= شتاب مصرف سوخت،ادعا یا واقعیت

به نقل از مجلس شورای اسلامی در روزهای آتی دنبال رأی گیری برای حذف یا حفظ کارت سوخت در جریان عرضه بنزین است.

در همین رابطه برخی از کارشناسان انرژی تحقیقی را در خصوص کارت سوخت و مزایای استفاده از این کارت انجام داده و در اختیار فکرنو قرار داده اند که در ادامه متن جامع این تحقیق را ملاحظه می فرمایید

مقدمه:

توضیحات و جداول در ادامه مطلب....

به نقل از مجلس شورای اسلامی در روزهای آتی دنبال رأی گیری برای حذف یا حفظ کارت سوخت در جریان عرضه بنزین است.

در همین رابطه برخی از کارشناسان انرژی تحقیقی را در خصوص کارت سوخت و مزایای استفاده از این کارت انجام داده و در اختیار فکرنو قرار داده اند که در ادامه متن جامع این تحقیق را ملاحظه می فرمایید

مقدمه:

سوخت وسایل نقلیه یکی از اساسی ترین و کلیدی ترین نیازهای هر کشور است و از جمله موارد استراتژیک و تعیین کننده در اداره یک جامعه به حساب می آید.

دراقتصاد کشور به دلیل وجود منابع عظیم نفت و گاز و قابلیت دسترسی آسان به این منابع، هزینه انرژی در مقایسه با دیگر هزینه ها ناچیز است.

عمده ترین سوخت مصرفی در بخش حمل و نقل خودروهای سبک در ایران بنزین است رشد متوسط واردات طی سال های 75 تا 84 حدود 28 درصد کل دوره بوده است و از اواخر دهه 70 تا اواسط دهه 80 تقاضای بنزین سالانه حدود 10 درصد رشد داشته (این در حالیست که رشد انواع بنزین در جهان به طور متوسط 3.2 درصد بوده) به طوری که از حدود 33 میلیون لیتر میانگین روزانهدر سال 70، به 70 میلیون لیتر میانگین روزانه پایان سه ماهه سوم سال 80. افزایش یافته است که به دلیل افت شدید موجودی، میزان واردات در سه ماهه سوم سال 95 به 18 میلیون لیتر در روز برآورد شده است.

علیرغم اقدامات رسانه ای مسئولان فعلی وزارت نفت بر آلودگی دریافت بنزین از پتروشیمی ها طی سالهای گذشته اما در این مدت نزدیک به 250 میلیون لیتر بنزین از پتروشیمی ها به صورت چراغ خاموش دریافت و عرضه شده است.

در اواسط دهه 80 بخش عظیمی از منابع کشور برای اعطای یارانه مستقیم و غیرمستقیم حامل های انرژی اختصاصی یافته و نتایج مطلوبی از مدیریت یارانه های به دست نیامده بود و با رشد روز افزون تقاضای بنزین و تفاوت آن با میزان تولید داخلی منجر به واردات بنزین و صرف مقادیر هنگفتی یارانه در این بخش شد.

این در حالی بود که فقط کسری از اینمیزان، به مصرف کننده واقعی می رسید و بقیه آن قاچاق، می شد. هدفمند کردن یارانه حامل های انرژی بعنوان یک سیاست مهم با هدف توزیع عادلانه یارانه ها منطقی شدن قیمت حامل های انرژی و جلوگیری از قاچاق، اصلاح نسبی قیمت ها، افزایش بهره وری و رقابت پذیری اقتصادی و شفاف سازی بودجه دولت در حوزه انرژی و کاهش اتلاف منابع از طریق اجرای طرح کارت هوشمند سوخت و سهمیه بندی بنزین از تیرماه سال 86 آغاز شد.

از آثار این اقدام بزرگ در اقتصاد کشور می توان به جایگزین کردن تدریجی طرح های رفاه اجتماعی به جای پرداخت یارانه، اصلاح ساختار درآمد هزینه بنگاه های تولیدی و اقتصادی شدن طرح های تأمین انرژی از منابع تجدید پذیر برشمرد، در این گزارش به بیان دیدگاه ها و نظرات راجع به آن پرداخته شده است.

*تاریخچه کارت سوخت

تحقیقات اولیه این طرح با هدف شفاف سازی چرخه بخش فرآورده های نفتی از اوایل دهه 80 آغاز شد و فاز اول آن در تیرماه سال 86 اجرایی شد، این طرح که در راستای طرح جامع تر هدفمندی رایانه ها اجرا شده بود با دو نرخ شدن بنزین همراه شد.

اگر چه طبق آمارهای دولت های قبلی میزان موفقیت این طرح در صرفه جویی منابع ارزی بسیار بالا ارزیابی شده بود اما دولت فعلی با هدف تک نرخی کردن بنزین و برنامه برندسازی ادعا می کند که در حال حاضر هزینه های اجرای طرح از دستاوردهای آن بیشتر است بدون آنکه به بازگشت رشد مصرف به قبل اجرای طرح هدفمندی یارانه ها کسری های غیرمجاز سالانه معادل سه کشتی قررادادهای میلیاردی اجرای سیستم دیسپچینگ قابل اتکاء نبودن آمار تجزیه فروش بعد از حذف کارت سوخت، رشد 206 درصدی کارمزد و تحمیل هزینه های مضاعف به دولت، کاهش 12 درصدی تولید بنزین داخلی و تراز منفی و برندسازی بدون برند در حلقه بازنشستگان نفتی اشاره شود.

*هزینه های طرح

طرح کارت سوخت از طرح های بزرگ ملی بوده است که فازهای مطالعاتی و اجرایی آن در قالب چندین فاز مختلف بیش از یک دهه طول کشیده است هرطرح ملی و بنیادی با توجه به ابعاد، کیفیت و حساسیت آن هزینه های زیرساخت و جاری ویژه خود را دارد که بایستی علاوه بر مدیریت آن با مزایا و دستاوردهای کوتاه مدت و بلندمدت آن ارزیابی نمود.

*هزینه های زیرساخت

از آغاز مطالعات طرح کارت هوشمند سوخت و ایجاد زیرساخت ها اعم از سامانه های دقیق پردازش مرکزی، سامانه های کارتخوان، صدور کارت، تجهیزات ارتباطی و ... تا زمان راه اندازی آن، حدود 100 میلیون دلار سرمایه گذاری انجام شده است. البته از هزینه های زیرساخت در فازهای توسعه اطلاعات دقیقی در دست نیست.

*هزینه های جاری

طبق گفته وزیر نفت، میزان هزینه جاری طرح کارت هوشمند سوخت، سالانه در حدود 20 میلیارد تومان است برای این عدد نیز سندی منتشر نشده است شایان ذکر است که با توجه به طرح سهمیه بندی نفتگاز ساختار سامانه و هزینه های مترتبه کماکان برقرار است بدون آنکه از این ساختار در پایش مصرف استفاه شود.

بنابراین با حذف نظام سهمیه بندی عملا هزینه های دولت به میزان قابل ملاحظه ای افزایش یافته است بدون آنکه دستاوردی داشته باشد.

*کارت سوخت در دیگر کشورها

طرح کارت سوخت به شکلی که در ده ساله گذشته در ایران اجرا شده است تنها در کشورهای در حال توسعه در حال اجرا ست.

به عنوان مثال در کشور مصر که به دنبال طرحی برای اصلاح ساختار یارانه ها است این طرح در حال اجرا است از مهمترین دلایلی که مانع از اجرای این سیاست در کشورهای توسعه یافته شده است می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) چند نرخه بودن سوخت و به تبع آن پرداخت یارانه برای بخش بزرگی از سوخت مصرفی

ب) دولتی بودن چرخه تولید، انتقال و عرضه سوخت در حالی که در کشورهای توسعه یافته کل چرخه ذکر شده به بخش خصوصی در قالب ساختار رقابتی واگذار شده است.

ج) عدم نظارت کافی و موثر بر کیفیت سوخت عرضه شده در یک ساختار فروش و نظارت کاملاً دولتی

د) امکان قاچاق سوخت یارانه ای به صورت کلی و جزئی به کشورهای همسایه

در کشورهای توسعه یافته مانند انگلستان و فرانسه کارت سوخت به صورت طرحی تشویقی و غیراجباری توسط شرکت های خصوصی عرضه می شود به عنوان مثال شرکت های نفتی بزرگی مانند توتال، بی پی و شل هر کدام کارت های سوخت مخصوص به خود را دارند که در تنها جایگاه های مخصوص به آن شرکت ها قابل استفاده است.

در این کارت ها هیچگونه سهمیه بندی وجود ندارد و بالعکس طرح های تخفیفی برای مصارف بالاتر تعیین شده است.

البته این کارت های شرکتی مانعی در برابر یک آمار یکپارچه مصرف سوخت نیست و این آمار به اشکال مختلفی استخراج می شود.

*مشکلات طرح کارت سوخت در دوره اجرا

از اهم مشکلات طرح کارت سوخت در دوره اجرا می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) هزینه های اجرای طرح در فازهای مختلف راه اندازی، توسعه و نگهداری

ب) چند نرخه بودن سوخت در دوره اجرای طرح که به نوبه خود منجر شد به:

1) اختصاص یارانه به سوخت

2) دولتی بودن چرخه تولید، عرضه و پخش که جزئی تفکیک ناپذیر از نحوه قبلی اجرای طرح بوده است.

3) غیر رقابتی بودن چرخه ذکر شده در بند قبل

4) قاچاق سوخت یارانه ای به خارج از کشور

5) عدم نظارت مؤثر در کیفیت بنزین عرضه شده به دلیل اینکه ارگان نظارتی نیز دولتی است.

ج) رانت های ایجاد شده در چرخه واردات و عرضه سوخت

د) رانت های ایجاد شده در تحویل سوخت یارانه ای به واحدهای پخش و عرضه

*دلایل موافقان حذف کارت سوخت

بیژن زنگنه، وزیر نفت که در ابتدا از موافقان استفاده از کارت سوخت بود، اجرای آن را تا سال 94 ادامه داد؛ اما در خرداد 94 با اخذ مصوبه ای از دولت، سهمیه بندی بنزین را متوقف و این فرآورده های نفتی را تک نرخی اعلام کرد.

اوایل تیرماه و همزمان با تصویب لایحه اصلاحیه قانون بودجه 95 در هیأت دولت و ارسال این لایحه به مجلس، وزیر نفت در مصاحبه با یکی از رسانه ها در دفاع از دیدگاه خود مبنی بر ضرورت حذف کارت سوخت با اشاره به رشد 1.7 درصدی مصرف بنزین در یک سال اخیر بون کارت سوخت و سهمیه بندی بنزین، گفت: <<این آمار به این معنا است که مردم به صورت معقول بنزین مصرف می کنند و کارت سوخت هیچگونه تأثیری در کنترل مصرف سوخت ندارد.>>

این در حالی است که رشد مصرف به 10 درصد رسیده و بر اساس گزارش آمار ماهانه شرکت ملی پالایش و پخش رشد مصرف در مناطق مرزی فراتر از 10 درصد است. (بعنوان مثال رشد مصرف آذر ماه 95 نسبت به 94 رشد کل کشور 10.42 درصد، کردستان 17 درصد، آذربایجان غربی 15 درصد، خوزستان 12 درصد، گلستان 16 درصد، هرمزگان 10 درصد و ...)

در این رابطه وزیر نفت معتقد است به دلیل هزینه بالای این سامانه و بی استفاده بودن اطلاعات کارت سوخت، موافق ادامه فعالیت این کارت نیست.

این در حالی است که زنگنه پیش از این گفته بود نمی خواهیم کارت سوخت را حذف کنیم چرا که اطلاعات مناسبی می دهد.

اما واقعیت چیز دیگری است آمار عملکرد 10 ماهه ابتدای سال 1395 شرکت ملی پالایش و پخش نشان می دهد که رشد مصرف بنزین نسبت به مدت مشابه سال گذشته نزدیک به 8 درصد بوده و در دی ماه سال 95 نسبت به دی ماه سال قبل از رشد 9 درصدی برخوردار بوده که علیرغم میانگین واردات حدود 11 میلیون لیتر روزانه طی 10 ماهه و برداشت نیم میلیون لیتر روزانه از پتروشیمی ها به صورت چراغ خاموش، وضعیت موجودی بنزین در شرایط قرمز است.

*مزایا و دستاوردهای کارت سوخت

1) ایجاد بستر و شرایط مناسب برای تسریع در توسعه و ساماندهی حمل و نقل عمومی

2) ایجاد بستر مناسب برای تصحیح نظام قیمت گذاری و پیاده سازی نرخ های واقعی فرآورده ها

3) ایجاد فرصت اجتماعی، اقتصادی و فناوری

4) ایجاد اعتماد به نفس در بین مدیران ارشد IT کشور به منظور طراحی و اجرای شبکه گسترده انفورماتیک

5) ایجاد ابزار لازم به منظور مدیریت و توزیع مصرف سوخت

6) جلوگیری از خروج غیرقانونی و انحراف بنزین

7) صرفه جویی حدود 20 میلیارد دلار تا پایان سال 1390 از ابتدای سهمیه بندی

8) بازگشت سرمایه حدود 15 روز

*کنترل مصرف و کاهش واردات بنزین

از مهمترین اهداف اجرایی این طرح کنترل مصرف و کاهش واردات بنزین بوده است. مصرف بنزین در سال 80، به مقدار روزانه 73.6 میلیون لیتر، و واردات نیز 27.5 میلیون لیتر (37 درصد تقاضا) رسیده بود که پس از اعمال سهمیه بندی و اجرای طرح در سال 86، به حدود 19 میلیون لیتر کاهش یافت

چنانچه طرح کارت هوشمند سوخت اجرایی نمی شد و مصرف با همان روند پیش از سال 80 ادامه می یافت، نیاز به بنزین در سال 93 به حدود 158.8 میلیون لیتر در روز می رسید در حالی که مصرف روزانه و واردات در سال 94 به ترتیب 70.5 و 10 میلیون لیتر بود مهار مصرف، افزایش تولید داخلی و در نتیجه کاهش شدید واردات موجب شد تا تهدید به تحریم بنزین نیز از کارایی بیافتد.

میزان رشد مصرفبنزین در نیمه دوم دهه 70، حدود 8 درصد بود که در نیمه اول دهه 80 به 10.1 درصد افزایش یافت. همچنین میزان رشد واردات بنزین در نیمه دوم دهه 70، حدود 19.2 درصد بود که در نیمه اول دهه 80 به 42.1 درصد افزایش یافت این در حالی بود که در سال های 76 تا 83، سیاست افزایش پلکانی قیمت بنزین از سوی دولت وقت دنبال می شد که نه تنها تأثیر چندانی بر کنترل مصرف بنزین نداشت بلکه آثار تورمی زیادی به خصوص از جنبه تورم روانی داشت.

این موضوع در عدم تمایل مجلس هفتم برای استمرار استفاده از <<ابزار قیمتی>> برای بنزین و تصویب طرح موسوم به تثبیت قیمت ها (قانون اصلاح ماده 3 قانون برنامه چهارم توسعه) در سال 83 تأثیرگذار بود.

پس از حذف ظاهری این طرح در سال گذشته نیز، بر اساس این آمارها هر چند متوسط مصرف بنزین در فصل بهار 95 نسبت به مدت مشابه سال قبل، رشد اندکی در حدود یک درصد را تجربه کرده است اما متوسط مصرف بنزین در پایان فصل تابستان (شهریور ماه) نسبت به مدت مشابه سال قبل، رشد کم سابقه 6.1 درصدی را تجربه کرده و مصرف بنزین در پایان پاییز (آذر ماه) سال 95 نسبت به مدت مشابه سال قبل به 10.5 درصد رسیده است.

*کاهش آلودگی هوا

اجرای طرح کارت سوخت، علاوه بر کاهش مصرف بنزین و میزان آلاینده های ناشی از آن، انگیزه استفاده از CNG را به عنوان سوخت پاک تر از بنزین افزایش داد و موجب کند شدن رشد آلودگی هوا در کلانشهرها گردید، در حال حاضر 22 درصد سوخت خودروهای سواری را CNG تأمین می کند که معادل مصرف 20 تا 22 میلیون لیتر بنزین در روز است.

*صرفه جوی ارزی

در سال های 86 تا 93 مجموعاً 146 میلیارد و 400 میلیون لیتر در مصرف بنزین صرفه جویی شده و در سال های 86 تا 93، مجموعاً 38 میلیارد و 750 مترمکعب CNG در یک دهه اخیر سه میلیارد دلار بوده و در صورتی که قیمت متوسط هر لیتر بنزین را در طی این دوره زمانی برابر 70 سنت در نظر بگیریم می توان گفت ارزش صرفه جویی حاصل شده در سال های 86 تا 93 حدود 98.5 میلیارد دلار بوده است که حدود 75.4 میلیارد دلار آن به خاطر سهمیه بندی بنزین و هدفمندی یارانه ها و حدود 24.1 میلیارد دلار ناشی از استفاده از CNG بوده است.

بدین ترتیب با یک محاسبه ساده می توان گفت هزینه حدود 100 میلیون دلاری اجرای این پروژه (در صورت صحت اطلاعات موجود)، در کمتر از سه روز از محل صرفه جویی های حاصله جبران شده است.

همچنین با اجرای این طرح، درصد واردات بنزین از 37 درصد در سال 85 به 6.5 درصد در سال 94 رسیده است، که البته افزایش تولید بنزین نیز نقش مؤثری در کاهش واردات ایفا کرده است.

کارت هوشمند سوخت، مدیریت عرضه، توزیع و مصرف را بر عهده داشت، در حال حاضر سیستم پایش سامانه عملا غیرفعال است آمار و اطلاعات فروش قابل اتکاء نیست و بر همین اساس تکلیف تلفات غیرمجاز معادل سه کشتی در آمارها مشخص نمی باشد و هزینه واردات بنزین به میزان قابل توجهی افزایش یافته است در حالیست که طی دهه اول سال جاری مصرف بنزین نسبت به مدت مشابه سال گذشته از 80 میلیون لیتر به 84 میلیون لیتر در روز رسیده و با وجود واردات روزانه 18 میلیون لیتر، موجودی بنزین 450 میلیون لیتر نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافته شرایط موجودی در وضعیت مناسب نیست این در حالیست که در صورت نبود کارت جسد بی روح سامانه سوخت به طور قطع، هم مصرف را افزایش خواهد داد و هم واردات بنزین را زیاد خواهد کرد.

*جلوگیری از قاچاق سوخت

قبل از اجرای طرح کارت سوخت، قیمت بنزین نسبت به کشورهای همسایه بسیار پایین بود (حدود یک سوم فوب خلیج فارس) به همین دلیل قاچاق بنزین رواج داشت منابع رسمی مقدار قاچاق روزانه را 3 تا 9 میلیون لیتر برآور می کردند. پس از اجرای طرح کارت سوخت، مرکز پژوهش های مجلس اولین دستاورد این طرح را جلوگیری از قاچاق سوخت اعلام کرد است به گونه ای که بنابر اظهارات مسئولین ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، پس از اجرای این طرح، قاچاق بنزین متوقف شد. البته اگر چه این طرح با کنترل آمار مصرف موجب کاهش قاچاق می شود ولی از سوی دیگر با اعطای یارانه سوخت در شکل قبلی طرح همچنان فرآیند سوخت از مرزها شدت می یابد.

*تعیین کرایه حمل و نقل عمومی با استفاده از اطلاعات کارت سوخت

بنابر اظهار امیر جعفر پور مدیر کل حمل و نقل و ترافیک شهری سازمان شهرداری ها و دهیاری ها برای تعیین کرایه حمل و نقل عمومی در هر شهر از اطلاعات مصرف ناوگان عمومی در آن شهر استفاده می شود و براین اساسکرایه انواع وسایل نقلیه عمومی تعیین می شود علاوه بر تعیین نرخ برای حمل و نقل عمومی در شورای عالی ترافیک برای تعیین نوع نوع خودروهای ناوگان تاکسی، ون، اتوبوس و مینی بوس از اطلاعات کارت سوخت استفاده می شود.

*استفاده اطلاعاتی از سامانه در سیاست گذاری بخش حمل و نقل ترافیک

طبق اعلام نظر مسئولان حوزه حمل و نقل در وزارت کشور و وزارت راه و شهرسازی پس از اجرای طرح کارت سوخت تمام اطلاعات مربوط به تقاضای سفر و اوج بار ترافیک بین شهری در ایام خاص تابستان و نوروز، که تا قبل از آن با تردد شماره ای جاده ای ثبت می شود با استفاده از اطلاعات این سامانه اصلاح و به روز شد.

*امکان شناسایی خودروهای پرمصرف

با در اختیار داشتن اطلاعات میزان مصرف بنزین خودروهای دارای کارت سوخت، می توان به طور نسبی خودروهای پرمصرف را شناسایی کرده و با اعمال تشویق ها و محدودیت هایی انگیزه برای نوسازی ناوگان فرسوده را افزایش داد. علاوه بر این می توان از سیاست های تشویقی ـ تنبیهی برای موارد لازمی همچون بیمه شخص ثالث، معاینه فنی و ... نیز استفاده نمود.

*زمینه سازی برای آزادسازی قیمت بنزین

با توجه به یارانه ای بودن قیمت بنزین درکشور، می توان در کوتاه مدت قیمت بنزین را صرفا برای پرمصرف ها آزاد و یا شناور کرد تا در میان مدت و بلندمدت زمینه آزادسازی قیمت بنزین برای همه مردم و اخذ مالیات و عوارض فراهم شود.

*سایر مزایا

علاوه بر نتایج مذکور، موافقان طرح کارت سوخت معتقدند که با اجرای طرح کارت هوشمند سوخت، آثار مثبت زیر نیز حاصل گردید:

1- کسب تجربه مدیریت یکپارچه طرح های بزرگ

2- ایجاد بانک اطلاعات روزآمد از وسایل نقلیه و زمینه سازی برای عملیات ترافیکی، زیست محیطی، نظارتی، امنیتی و جرم زدا

3- ارتقای سطح فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشور و ایجاد فرصت برای صادرات فناوری و خدمات فنی

4- حل مشکل برخی از روستاهای کشور.

منبع : فارس